Chính phủ Nhật Bản do bà Takaichi đã giành được chiến thắng vang dội trong cuộc tổng tuyển cử sớm, đang xác lập chính sách ưu tiên tái thiết ngành công nghiệp đóng tàu như một nhiệm vụ then chốt nhằm xây dựng một “Nhật Bản hùng mạnh”, thu hút sự chú ý toàn cầu trong ngành công nghiêp đóng tàu. Giống như Hoa Kỳ, Nhật Bản nhìn ngành đóng tàu qua lăng kính an ninh kinh tế. Với việc nước láng giềng Trung Quốc đang thách thức vị trí bá chủ hàng hải, Nhật Bản – được bao quanh bởi biển ở mọi phía và có tỷ lệ tự cung cấp năng lượng và thực phẩm thấp – cũng coi việc tăng cường đóng tàu là điều cần thiết cho việc mở rộng lĩnh vực hàng hải.

Đảng Dân chủ Tự do (LDP) Nhật Bản tuyên bố trước cuộc tổng tuyển cử sớm vào tháng trước, “Tỷ lệ đóng tàu toàn cầu của Nhật Bản chiếm khoảng 40% trong những năm 1990 nhưng đã giảm xuống còn 8% (2024) do sự trỗi dậy của Trung Quốc và Hàn Quốc”, đồng thời nói thêm, “Chúng tôi sẽ hợp tác với chính phủ để tái tạo ngành công nghiệp đóng tàu”. Với chiến thắng trong cuộc bầu cử, có triển vọng ngành đóng tàu sẽ được nâng lên ngành công nghiệp cốt lõi ở cấp chính phủ.

Trong ngành công nghiệp đóng tàu toàn cầu, trong vòng 4 đến 5 năm qua, một cơ cấu đã được duy trì trong đó Trung Quốc thống trị hơn một nửa thị trường, Hàn Quốc nắm giữ khoảng 20–30% thị phần và Nhật Bản chiếm hơn 10% một chút. Sự chú ý tập trung vào việc liệu ngành công nghiệp đóng tàu mà “Nhật Bản hùng mạnh” hướng tới phát triển có thể phá vỡ cấu trức hiện trạng này hay không? Đang là vấn đề được nhiều ngưới nghiên cứu, bình luận.

Ngành đóng tàu Nhật Bản được nâng tầm lên 'An ninh kinh tế'

Trước tiên, chính phủ Nhật Bản đặt mục tiêu thông qua "Lộ trình tái tạo ngành công nghiệp đóng tàu" được công bố vào cuối năm ngoái là tăng gấp đôi sản lượng đóng tàu hàng năm lên 18 triệu tấn vào năm 2035. Ngoài ra, thông qua các cam kết trong cuộc tổng tuyển cử sớm của LDP, ngành đóng tàu được chỉ định là một trong 17 ngành công nghiệp chiến lược quốc gia, cùng với AI (trí tuệ nhân tạo), chất bán dẫn và các ngành khác.

Điểm mấu chốt là chính phủ có kế hoạch đầu tư tổng cộng 1 nghìn tỷ yên trong 10 năm tới và thậm chí đang xem xét thành lập một "nhà máy đóng tàu thuộc sở hữu nhà nước" nếu cần thiết. Quỹ quy mô 1 nghìn tỷ yên sẽ được thành lập bởi Chính phủ  Nhật Bản và ngành đóng tàu, mỗi bên đóng góp khoảng 380 tỷ yên và 350 tỷ yên vào năm 2035, phần còn lại được bổ sung bằng nguồn tài chính công. Quỹ sẽ được đầu tư dần dần vào việc mở rộng cơ sở hạ tầng nhà máy đóng tàu, khởi động lại hoạt động và xây dựng cơ sở mới. Mục tiêu là vận hành hoàn toàn các cơ sở đóng tàu tự động bắt đầu từ năm 2028 và tăng đáng kể sản lượng dựa trên các hạ tầng cơ sở mở rộng vào năm 2034.

Chính phủ của Thủ tướng Takaichi cũng đang lên kế hoạch cho cái gọi là chiến lược "Toàn Nhật Bản" nhằm liên kết việc đóng tàu với các chính sách vận chuyển và hậu cần, nhắm vào thị trường tàu thế hệ tiếp theo. Cấu trúc này liên quan đến việc các chủ tàu Nhật Bản đầu tư vào các nhà máy đóng tàu để cùng phát triển các tàu thế hệ tiếp theo và sau đó đặt hàng lại các tàu này từ các nhà máy đóng tàu trong nước – thu hồi các đơn đặt hàng trước đây đã đặt với Hàn Quốc hoặc Trung Quốc. Ba công ty vận tải biển lớn của Nhật Bản đã đầu tư vào các công ty thiết kế tàu thế hệ tiếp theo do công ty Imabari Shipbuilding và các công ty khác thành lập, đưa chiến lược này vào thực hiện.

Để hỗ trợ mục tiêu này, Chính phủ Nhật Bản đã thành lập khái niệm "Công ty quốc gia" vào năm ngoái. Mô hình này gần giống với một “nhà máy đóng tàu quốc doanh”, nơi chính phủ trực tiếp xây dựng nhà máy hoặc hiện đại hóa các cơ sở cũ kỹ để cho các công ty đóng tàu tư nhân thuê.

Hiện nay, giá thép Nhật Bản, vốn chiếm khoảng 30% chi phí đóng tàu, cao hơn Trung Quốc khoảng 20%, dẫn đến khả năng cạnh tranh về giá thấp hơn. Khi chính quyền của Thủ tướng Takaichi có kế hoạch tích cực thực hiện các chính sách giảm thuế, có triển vọng giảm thuế đối với các ngành công nghiệp vật liệu và phụ tùng quan trọng, chẳng hạn như thép, cuối cùng sẽ làm giảm chi phí đóng tàu.

Hậu quả của việc thu hẹp quy mô ngành công nghiệp đóng tàu và sự hoài nghi về khả năng tái thiết nhanh chóng

Mặt khác, sự hoài nghi về việc tái thiết ngành công nghiệp vẫn còn. Có những nghi ngờ về việc liệu Nhật Bản có thể nhanh chóng khắc phục tình trạng thiếu lao động, dân số già và năng suất giảm trong vòng vài năm hay không. Nhật Bản cũng trải qua thời kỳ suy thoái ngành đóng tàu toàn cầu kéo dài gần một thập kỷ kể từ giữa những năm 2010, làm trầm trọng thêm những vấn đề này. Các công ty đóng tàu truyền thống như công ty Mitsubishi Heavy Industries đã liên tục giảm quy mô hoạt động và đóng cửa nhà máy. Kết quả, Nhật Bản được đánh giá là có năng lực sản xuất tàu đóng tàu thấp hơn không chỉ Trung Quốc mà cả Hàn Quốc.

Trong một cuộc phỏng vấn với Tạp chí kinh tế Nhật Bản Nikkei Business, Yukio Okumura - Chủ tịch Công ty Đóng tàu Nhật Bản Tsuneishi Shipbuilding cho biết: “Đặt mục tiêu là tốt, nhưng xét đến xu hướng nhu cầu, đảm bảo nhân lực và thời gian cần thiết để mở rộng cơ sở, tôi không nghĩ mục tiêu tăng gấp đôi sản lượng đóng tàu vào năm 2035 là khả thi”.

Ở Nhật Bản cũng có những lời chỉ trích rằng "đây là một thông điệp chính trị mạnh mẽ, ý thức được áp lực của Mỹ nhằm nhấn mạnh vào ngành đóng tàu."

“Nhật Bản mạnh mẽ” của bà Takaichi tích hợp công nghiệp và an ninh

Thủ tướng Nhật Bản Takaichi công bố chính sách tập trung vào quốc phòng, chất bán dẫn, đóng tàu, AI, năng lượng hạt nhân.

Thủ tướng Sanae Takaichi, người đã giành được chiến thắng vang dội lịch sử trong cuộc bầu cử Hạ viện Nhật Bản, đang vạch ra tầm nhìn về một “Nhật Bản mạnh mẽ” có khả năng chống chọi với sự cạnh tranh quyền lực Mỹ - Trung. Bà đặt mục tiêu tạo ra một chiến lược toàn diện trong tương lai, kết nối các ngành công nghiệp mang lại sự thịnh vượng lâu dài cho Nhật Bản như quốc phòng, chất bán dẫn, đóng tàu, trí tuệ nhân tạo và năng lượng hạt nhân với an ninh quốc gia và tập trung đầu tư phù hợp. Tầm nhìn của bà Takaichi, khẳng định rằng Nhật Bản chỉ có thể dựa vào sức mạnh của chính mình trong bối cảnh chính sách “Nước Mỹ trên hết” của Hoa Kỳ và các nguy cơ xung đột Đài Loan của Trung Quốc, đã nhận được sự ủng hộ áp đảo.

Theo kết quả kiểm phiếu ngày 9 của NHK, Đảng Dân chủ Tự do (LDP) cầm quyền đã giành được 316 trên tổng số 465 ghế trong cuộc bầu cử được tổ chức vào ngày 8, vượt qua ngưỡng 2/3 (310 ghế) cần thiết để đề xuất sửa đổi hiến pháp. Đây là số ghế lớn nhất sau chiến tranh, vượt quá 304 ghế do chính phủ của Yasuhiro Nakasone nắm giữ năm 1986. Kết hợp với đối tác liên minh của mình là Đảng Đổi mới Nhật Bản (36 ghế), liên minh nắm giữ 352 ghế, tương đương 76% tổng số ghế.

Nhật Bản đổ tiền vào các lĩnh vực liên quan đến sự sống còn

Tại một cuộc họp báo, Thủ tướng Takaichi tuyên bố bắt đầu “kinh tế học Sanae”, nói rằng: “Công chúng đã tán thành “chính sách tài chính chủ động có trách nhiệm” và “tăng cường cơ bản các chính sách an ninh” của LDP. Chính phủ Nhật Bản sẽ theo đuổi các khoản đầu tư táo bạo trước khu vực tư nhân”.

Các chuyên gia Nhật Bản lưu ý rằng các chính sách kinh tế của bà Takaichi, được hình thành từ kinh nghiệm của bà với tư cách là Bộ trưởng An ninh Kinh tế, khác với “Abenomics”, vốn bơm những nguồn vốn khổng lồ để chống giảm phát. Mặc dù không bỏ qua khoản nợ quốc gia của Nhật Bản, cách tiếp cận của bà ưu tiên đầu tư tập trung vào các lĩnh vực an ninh kinh tế quan trọng đối với sự sống còn của Nhật Bản.

Chính sách “Đóng tàu là ngành nuôi sống đất nước”

Chính sách phục hồi ngành đóng tàu của Thủ tướng Takaichi là hình ảnh thu nhỏ của tầm nhìn của bà về tích hợp công nghiệp và an ninh. Bà xác định lại ngành đóng tàu là cơ sở hạ tầng cốt lõi hỗ trợ chủ quyền hàng hải, sự ổn định của chuỗi cung ứng và các chiến lược liên minh. Đối với quốc đảo Nhật Bản, việc đóng tàu gắn liền trực tiếp với sản xuất tàu chiến là một yêu cầu cấp bách về an ninh trước khi trở thành một ngành xuất khẩu.

Thủ tướng Takaichi tuyên bố: “Đóng tàu hỗ trợ nền kinh tế trong thời bình và đất nước trong thời kỳ khủng hoảng, đặt mục tiêu tăng gấp đôi sản lượng vào năm 2035”.

Chính phủ NHật Bản  đang đẩy nhanh việc sáp nhập các công ty đóng tàu. Công ty Imabari Shipbuilding - công ty đóng tàu lớn nhất Nhật Bản, đã hoàn tất việc mua lại công ty Japan Marine United (JMU) - công ty lớn thứ hai Nhật Bản, trở thành công ty lớn thứ tư thế giới tính theo quy mô sản xuất. Bất chấp 70% thị phần nội địa của thực thể được sáp nhập, Nhật Bản đã miễn trừ thỏa thuận này khỏi luật chống độc quyền. Ông  Yukito Higaki - Chủ tịch Công ty Imabari cho biết: “Chúng tôi sẽ chống lại Trung Quốc và Hàn Quốc bằng chiến lược ‘Toàn Nhật Bản’”. Đảng LDP đang thúc đẩy quỹ 1 nghìn tỷ yên để hỗ trợ ngành công nghiệp đóng tàu.

“Đẩy nhanh thương mại hóa phản ứng tổng hợp hạt nhân”

Đảng LDP cam kết “thoát khỏi sự phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng” bằng cách xây dựng các lò phản ứng thế hệ tiếp theo và công nghệ tổng hợp hạt nhân, phản ánh những nỗ lực của Hàn Quốc và Trung Quốc. Phản ứng tổng hợp hạt nhân, một “công nghệ mơ ước” với rủi ro tai nạn tối thiểu và không gây lãng phí, là trọng tâm. Các công ty khởi nghiệp Nhật Bản như Helical Fusion và Kyoto Fusion nắm giữ những công nghệ hàng đầu thế giới. Trong khi các chuyên gia kỳ vọng thương mại hóa vào những năm 2040 thì chính phủ Takaichi lại đặt mục tiêu thúc đẩy nó đến sớm những năm 2030.

Những nỗ lực nhằm giảm sự phụ thuộc vào đất hiếm của Trung Quốc cũng đang được tiến hành. Lớp bùn giàu đất hiếm được phát hiện gần đảo Minamitori, trong vùng đặc quyền kinh tế của Nhật Bản. Mặc dù khả năng tồn tại về mặt kinh tế vẫn chưa rõ ràng nhưng chính phủ Nhật ưu tiên “tránh rủi ro địa chính trị”.

Giấc mơ thành lập các nhà máy bán dẫn tiên tiến trên đất Nhật Bản của LDP sắp thành hiện thực. Công ty Sản xuất Chất bán dẫn Đài Loan (TSMC) gần đây đã thay đổi kế hoạch xây dựng nhà máy thứ hai ở tỉnh Kumamoto, Kyushu, để sản xuất chất bán dẫn 3 nanomet tiên tiến thay vì các mẫu cũ. Nhật Bản sẵn sàng trở thành quốc gia thứ tư, sau Đài Loan, Hàn Quốc và Mỹ, đầu tư một cơ sở như vậy.

Đây được coi là phản ứng trước chính sách thân Đài Loan của Takaichi. Cam kết bầu cử của LDP nêu rõ: "Chúng tôi sẽ phản ứng một cách bình tĩnh nhưng kiên quyết trước những hành động khiêu khích của Trung Quốc. Hòa bình và ổn định ở eo biển Đài Loan là rất quan trọng". Chính phủ Nhật Bản sẽ trợ cấp 732 tỷ yên cho nhà máy thứ hai của TSMC.

Sẽ bãi bỏ các hạn chế xuất khẩu vũ khí sát thương

Một chuyên gia quốc phòng Nhật Bản cho biết: “Thủ tướng Takaichi tin rằng ‘các quốc gia không có khả năng sản xuất vũ khí sẽ không được công nhận ngay cả giữa các đồng minh’”. Ngay cả với vũ khí chất lượng, lệnh cấm xuất khẩu cũng hạn chế doanh số bán cho Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản.Đảng LDP cam kết bãi bỏ “ba nguyên tắc về chuyển giao vũ khí”, loại bỏ các hạn chế đối với xuất khẩu vũ khí sát thương.

Công ty Mitsubishi Heavy Industries công bố vào tháng 8 năm ngoái rằng họ sẽ cung cấp 11 tàu khu trục cho Hải quân Australia, chứng tỏ lĩnh vực quốc phòng của Nhật Bản vẫn có khả năng cạnh tranh toàn cầu. Mặc dù tàu chiến vẫn bị hạn chế, chính phủ đã chấp thuận thỏa thuận này bằng cách coi đây là một hoạt động phát triển chung với Australia chứ không phải là bán thành phẩm. Chính phủ  Nhật Bản cũng đang xem xét quốc hữu hóa một số nhà máy sản xuất đạn dược.

Các chính sách phục hồi ngành đóng tàu Nhật Bản, gắn với an ninh và các lợi ích thiết yếu của Nhật Bản thực sự là một thách thức cho các cường quốc khu vực và thế giới trong thập kỷ dự báo chứa đựng nhiều biến động phía trước.

Tác giả biên tập bài viết này với mục đích thông tin đến bước ngoặt về chính sách và tầm nhìn của Nhật Bản – cường quốc đóng tàu thứ ba thế giới với nhiều lợi thế cạnh tranh tiềm ẩn.

Vũ Minh Phú